"Ravno dva stoleca i trideset godina razdvajaju poslednju od prve povelje
kojima srpski vladari daruju manastirima velike posede u oblastima danasnje
Metohije i Kosova. Prva povelja izdata je 1198. godine, uskoro posle
ustanovljavanja srpske vlasti na tim srpskim oblastima, kojima je dotle vladala
Vizantija. I to, ne slucajno, srpskom manastiru na Svetoj Gori, Hilandaru, koji
se upravo gradio voljom i trudom izdavaca povelje, nekadasnjeg velikog zupana
Stefana Nemanje, pobednika u boju kod Pantina na Kosovu 1168, sada
velikoshimnika Simeona. Ne slucajno, jer tek kada je Nemanja objedinio Rasku i
Zetu i sastavio ih kosovsko metohijskom ravni i tako ucvrstio osnov za trajnu
drzavnu tvorevinu, kucu srpskog naroda, tek tada se moglo izaci van srpskih
zemalja u duhovnu i kulturnu zajednicu balkanskih naroda, Svetu Goru,
ravnopravno sa drugim narodima, u punoj snazi i bez zazora. Poveljom je
zasnovano veliko hilandarsko Vlastelinstvo u prizrenskoj oblasti, koje ce svi
potonji srpski vladari prosirivati novim donacijama u predelima Metohije i
Kosova. O tome svedoce dispozicione odrednice iz 12 hilandarskih povela donetih
u ovoj knjizi.
Nove dinastije ce darovati i druge svetogorske manastire, Lazarevici Manastir
Pantelejmon, d Brankovici i Svetog Pavla, o cemu govori sest povelja.
Pantelejmonskom poveljom iz 1428. godine zavrsava se ovaj impozantni niz
dokumenata, kao sto se sa njenim izdavacem, despotom Djurdjem Brankovicem uskoro
1459. godine, simbolicno kao i kod prve povelje, okoncava i samostalni drzavni
zivot srpskog naroda.
Tokom XIII veka Nemnjici ce ovo tlo vezivati i za svoje zaduzbine u Raskoj
zemlji, kako izvestavaju neke povelje, ali ce tek od pocetka XIV veka na Kosovo
preneti svoje zaduzbine - grobne crkve, sa ocevidnim osecanjem pune vrednosti
toga terena za srpsku kulturu. Metohijskokosovska oblast tada je centar drzave n
gegografsko - komunikaciono polaziste njenog sirenja prema jugu. Tu su gradovi i
dvorovi, letnjikovci i zimovnici, tu je srediste crkve i vlasti. Srpski vladari
tu ne samo zive, oni zele da tu i pocivaju. Stoga grade velelepne crkve za svoja
vecna Boravista: Milutin Banjsku, Stefan Decane, Dusan Arhandjele kod Prizrena.
Povelje kojima se osnivaju ovi manastiri najvece su i najsvecanije. Uz to oni
bogato daruju stara episkopska sedista, Ljevisku u Prizrenu i Gracanicu na
Kosovu. Ovih pet povelja donose se u celosti i cine srz ove knjige, otkrivajuci
skoro nesaglediv prizor obilja zivota koji buja ovom zemljom u ta davna srecna
vremena.
Nabrajaju se ne samo imena mesta nego i svakog zaseoka, sa medjama, sinorima,
livadama, vodenicama sa vodotocima i planinama - i sve to su nazivi slovenski.
Nabrajaju se sva domacinstva, sa imenom i prezimenom porodicnog staresine - i
sva su ta imena slovenska, srpska, poneko vlasko, a jos redje arbanasko. I sve
to izvorno, autenticno, dokumentovano.
Donete su zakonske odredbe, pravila za zivot i rad na ogromnim vlastelinstvima,
svedoceci o skladno uredjenoj drzavi. Pisane prekrasnim srpskim jezikom, odredbe
povelja su nepresusan izvor podataka, pravnih, geografskih, etnickih,
demografskih i niza drugih. A svojim opstim delovima, ekspozicima i arengama,
pisanim klasicnim knjizevnim jezikom, srpskoslovenskim, one autobiografskim
izjavama svojih izdavaca pripadaju visokoj literaturi i istoriografiji.
Bolje nego ista drugo, kosovske povelje, tapije srpskog naroda, svedoce cije je
Kosovo i cija je Metohija." (Radmila Marinkovic)
|
