Danijel Dz. Borstin, suvereni poznavalac i autor dugog niza izvanrednih
dela iz americke istorije, u knjizi Kolonijalno iskustvo strpljivo plete i povezuje
rasuto tkivo proslosti kolonijalne Amerike, uvodi citaoce u svet ideja i
razmisljanja prvih generacija kolonista, prati porodjajne muke stvaranja
novih institucija, slozene i cesto protivrecne odnose sa metropolom,
cije ce politicko tutorstvo vremenom postati opterecenje i od koga se
elita nacije u stvaranju sve vise udaljavala i koga se, kako je traganje
za sopstvenim putem postavljeno kao zivotna neophodnost americkog
drustva, trebalo osloboditi. Privlacenje, odbijanje i prozimanje
razlicitih "modela”, uloga religijskog faktora, snazenje kolektivne
samosvesti o posebnosti americkog iskustva, radjanje zametaka americke
nauke i njena ogranicenja u kolonijalnim okvirima, obrazovanje, knjige,
stampa i stvaranje javnosti, diplomatija i ratovanje – samo su neke od
oblasti kojim se Borstin bavi, uvodeci nas, elegantnom lakocom u svet
kolonijalnog doba americke istorije, izbegavajuci zamke idealizacije,
ostajuci cvrsto na tlu proverenih cinjenica. On pokazuje da je proslost
merljiva samo konkretnim ljudskim iskustvom i da uspesno bavljenje
njome, trazi visoko strucno znanje, istrazivacko iskustvo, promisljanje
i intuciiju, ali i izuzetan talenat u iznosenju rezultata. Borstin je to
ovom knjigom sigurno dokazao i zato je, izmedju ostalog, za nju dobio
nagradu Bankroft.
Drzavotvorno iskustvo: Nastavljajuci da sklapa slozenu sliku proslosti, Danijel Dz. Borstin je
drugu knjigu svoje monumentalne trilogije Amerikanci gradio pronalazeci
osobeni metodoloski ugao, koji je mu je omogucio da prati dinamicne i
dramaticne promene kroz koje je tokom prvih decenija svoje nezavisnosti
prolazila mlada americka federacija. Upravo su dinamizam, drustvena
pokretljivost, preduzimljivost, pragmatizam, ali i romanticna ideja o
"predodredjenosti" za ostvarenje jedinstvenog eksperimenta, uticali na
oblikovanje specificnosti americkog drustva i drzave.
Od prvobitnog uskog pojasa Nove Engleske, teritorijalne osnovice prve
moderne republike, kupovinom (Luizijana, Aljaska), ratnim osvajanjima
(Novi Meksiko, Teksas, Florida, Kalifornija) i kolonizacijom
"unutrasnjeg kopnenog okeana" "Divljeg zapada", Sjedinjene Americke
Drzave pomerale su liniju svojih granica u velikim potezima. Desetine i
stotine hiljada kolonista stizalo je na prostore netaknute drzavnom niti
bilo kojom drugom institucionalnom organizacijom. Istrazivanje i
osvajanje bilo je i upoznavanje sa neizmernim resursima americkog
prostora.
Veliki pokreti stanovnistva ka ogromnim neistrazenim devicanskim
prostorima sa kojih je istiskivano domorodacko stanovnistvo, bili su
svojevrsno bekstvo od konvencija postojeceg americkog sistema Istocne
obale. Za evropske naseljenike, koji su u potrazi za jednom koliko
stvarnom toliko i mitologizovanom Amerikom nastavljali da pristizu preko
Atlantika, to je bio i nastavak radikalnog udaljavanja od iskustava
Starog sveta - ne samo u geografsko-prostornom smislu. Avantura
unutrasnje kolonizacije uticala je na pronalazenje i isprobavanje
drustvenih modela davanjem prednosti eksperimentu samoorganizovanja,
improvizaciji i elasticnom shvatanju organizacije drzave, zakona,
razlicitih nivoa odnosa.
Borstin ne propusta da ukaze i na velike razlicitosti u izboru
unutrasnjih puteva razvitka americkog modela, koje su, pretvarajuci se u
dubok rascep, dovele do otvorenog gradjanskog sukoba pocetkom sezdesetih
godina devetnaestog veka. On pise o zajednicama, koje su bile
"nevidljive": onoj africkih robova na jugu ili oslobodjenika koji su tek
pocinjali dugu borbu za svoju emancipaciju, o marginalizovanim
zajednicama novih doseljenika, o izgradnji nacionalne mitologije i
stvaranju nacionalnog "herojskog panteona" sastavljenog od "oceva
utemeljitelja" ali i trapera, avanturista sa zapada, o konstrukciji
americkog modela patriotizma...
Pisuci o procesima i fenomenima koji su obelezili ranu istoriju
Sjedinjenih Americkih Drzava, Borstin pokazuje svoju istrazivacku
inventivnost i izuzetnu sposobnost da analizira stvarnost jednog
vremena, uocavajuci njegove razlicite "nivoe" - i da sve to izlozi u
knjizi cija struktura, ali i jezik, sluze kao izvanredan dokaz da naucna
istoriografija moze citaocu da pruzi ne samo pouzdane podatke vec i
zadovoljstvo citanja.
Demokratsko iskustvo:
Autor prati transformacije americkog demokratskog modela od kraja
gradjanskog rata do kraja sezdesetih godina 20. veka, skrecuci paznju na
to da je americko drustvo u ovom vremenu postalo prvo totalno potrosacko
drustvo. Borstin se i u ovom tomu bavi americkim mitovima, kultovima,
dobrim i losim stranama "americkog modela", kao i njihovim specificnim
nacionalizmom. (Milan Ristovic)
|
